ลัทธิขงจื๊อและเต๋า

ในจีน ผู้คนมักพูดถึง “สามคำสอน” คือขงจื๊อ เต๋า และพุทธ คนส่วนใหญ่ไม่ได้เลือกเพียงหนึ่ง แต่ผสมทั้งสามเข้ากับการไหว้บรรพบุรุษและเทพท้องถิ่น

นักวิชาการยังถกเถียงว่าลัทธิขงจื๊อเป็นศาสนาหรือเป็นปรัชญาการดำเนินชีวิต ส่วนเต๋าเป็นทั้งสองอย่าง คือเป็นปรัชญา และเป็นศาสนาที่มีนักบวช ศาลเจ้า และคัมภีร์

กษัตริย์ราชวงศ์ซางถามบรรพบุรุษของราชวงศ์และเทพสูงสุดตี้ เรื่องการเก็บเกี่ยว สงคราม และความเจ็บป่วย นักพยากรณ์ใช้ความร้อนทำให้กระดูกวัวและกระดองเต่าแตก แล้วจารึกคำตอบไว้บนนั้น นี่คืออักษรจีนที่เก่าแก่ที่สุด

ราว 1046 ปีก่อนคริสต์ศักราช ราชวงศ์โจวโค่นราชวงศ์ซาง และอ้างความชอบธรรมด้วยแนวคิดใหม่ ว่าฟ้า หรือเทียน มอบอาณัติให้ปกครองแก่กษัตริย์ผู้มีคุณธรรม และเพิกถอนจากกษัตริย์ผู้ชั่วร้าย

การเคารพบรรพบุรุษและฟ้า และความเชื่อมโยงระหว่างคุณธรรมกับสิทธิในการปกครอง ปรากฏอยู่ในความคิดจีนทุกยุคต่อมา

ตั้งแต่ 770 ปีก่อนคริสต์ศักราช กษัตริย์โจวสูญเสียอำนาจจริง แคว้นเมืองขึ้นต่างรบกันเอง ทั้งในยุคชุนชิว และยุครณรัฐ

พิธีกรรมและความภักดีแบบเก่าพังทลาย ผู้ปกครองต้องการที่ปรึกษา และปราชญ์พเนจรก็เสนอคำตอบ เรียกว่า “ร้อยสำนักแห่งความคิด”

คำถามใหญ่ของพวกเขาเป็นเรื่องปฏิบัติ คือ ผู้คนจะอยู่ร่วมกันอย่างสงบและมีระเบียบได้อย่างไร

ข่งชิว หรือท่านอาจารย์ข่ง ที่ชาวตะวันตกรู้จักว่าคอนฟิวเชียส เกิดในแคว้นหลู่ แคว้นเล็ก ๆ เมื่อ 551 ปีก่อนคริสต์ศักราช ท่านไม่ได้ตำแหน่งสูงในราชการ และใช้ชีวิตเป็นครู

ท่านมองย้อนไปที่ยุคต้นราชวงศ์โจวว่าเป็นยุคทอง ท่านสอนว่าสังคมที่ดีตั้งอยู่บนเหริน คือความมีมนุษยธรรม หลี่ คือจารีตและความเหมาะสม และเซี่ยว คือความกตัญญูต่อพ่อแม่และบรรพบุรุษ

ผู้ปกครองควรปกครองด้วยแบบอย่างทางศีลธรรม ไม่ใช่ด้วยกำลัง ทุกคนเป็นจวินจื่อ หรือวิญญูชน ได้ ด้วยการศึกษาและการขัดเกลาตนเอง

ลูกศิษย์ของท่านรวบรวมคำพูดของท่านไว้ในคัมภีร์หลุนอวี่ ท่านพูดถึงเทพหรือโลกหลังความตายน้อยมาก ท่านว่า “ยังรับใช้คนไม่ได้ จะไปรับใช้ผีได้อย่างไร”

เม่งจื๊อ ในคริสต์ศตวรรษที่ 4 ก่อนคริสต์ศักราช สอนว่าธรรมชาติมนุษย์ดี เหมือนต้นอ่อนที่ต้องการการดูแล ผู้ปกครองที่กดขี่ประชาชนย่อมสูญเสียอาณัติแห่งสวรรค์

ซวินจื่อแย้งว่าธรรมชาติมนุษย์มีแนวโน้มเห็นแก่ตัว และต้องขัดเกลาด้วยจารีตและการศึกษา

สำนักนิติธรรมไปไกลกว่านั้น คือมีเพียงกฎหมายเข้มงวดและบทลงโทษรุนแรงเท่านั้นที่สร้างระเบียบได้ แคว้นฉินดำเนินตามแนวนี้ และรวมจีนได้ในปี 221 ก่อนคริสต์ศักราช (ชุดจักรวรรดิโลก ตอนที่ 05)

ตำนานเล่าว่าเหล่าจื๊อ หรือ “ท่านอาจารย์ผู้เฒ่า” เป็นผู้ดูแลหอจดหมายเหตุในราชสำนักโจว เมื่อเดินทางออกจากจีนผ่านด่านหานกู่ ท่านเขียนถ้อยคำห้าพันคำให้นายด่าน นั่นคือคัมภีร์เต๋าเต๋อจิง

นักประวัติศาสตร์คิดว่าเต๋าเต๋อจิงถูกรวบรวมขึ้นตามกาลเวลา แผ่นไม้ไผ่ที่พบที่กัวเตี้ยนแสดงว่ามีฉบับต่าง ๆ อยู่แล้วราว 300 ปีก่อนคริสต์ศักราช

คัมภีร์สอนว่าเต๋า หรือวิถี เป็นต้นกำเนิดของทุกสิ่ง และอยู่เหนือถ้อยคำ ปราชญ์ดำเนินตามเต๋าด้วยอู๋เหวย การกระทำที่ไม่ฝืน เหมือนน้ำที่อ่อนนุ่มแต่กัดกร่อนหินได้

จวงจื่อ ในคริสต์ศตวรรษที่ 4 ก่อนคริสต์ศักราช เพิ่มนิทานขบขัน อย่างความฝันว่าเป็นผีเสื้อ เพื่อตั้งคำถามถึงเส้นแบ่งระหว่างความฝันกับความตื่น

หลังราชวงศ์ฉินที่โหดร้ายล่มสลาย จักรพรรดิฮั่นหาแนวคิดที่นุ่มนวลกว่า ในปี 136 ก่อนคริสต์ศักราช จักรพรรดิฮั่นอู่ตี้ทำให้คัมภีร์ทั้งห้าของขงจื๊อเป็นวิชาความรู้ทางการของรัฐ

ราชบัณฑิตยสถานฝึกขุนนางด้วยคัมภีร์เหล่านี้ ขงจื๊อได้รับเกียรติด้วยพิธีบวงสรวงของรัฐ และมีการสร้างศาลขงจื๊อทั่วจักรวรรดิ

ตลอดสองพันปี แนวคิดขงจื๊อเรื่องความภักดี ลำดับชั้น และครอบครัว หล่อหลอมการปกครอง กฎหมาย และชีวิตครอบครัวของจีน

ในปี 142 ตามธรรมเนียม เหล่าจื๊อซึ่งบัดนี้ได้รับการบูชาเป็นเทพ ปรากฏต่อจางเต้าหลิงบนเขาเฮ่อหมิงในเสฉวน จางก่อตั้งวิถีแห่งเทียนซือ มีนักบวช ชุมชน และพิธีรักษาโรค

นักบวชเต๋าแสวงหาอายุยืนและความเป็นอมตะ ผ่านการกิน การหายใจ การทำสมาธิ และการเล่นแร่แปรธาตุ แนวคิดเต๋าและพุทธแข่งขันกันและหยิบยืมกันและกัน

ในราชวงศ์ถัง ซึ่งจักรพรรดิอ้างว่าสืบเชื้อสายจากเหล่าจื๊อ เต๋าได้รับการอุปถัมภ์จากราชสำนัก คัมภีร์เต๋าจำนวนมหาศาลถูกรวบรวมและจัดพิมพ์ในศตวรรษต่อมา

อภิปรัชญาอันลึกซึ้งของพุทธท้าทายนักคิดสายขงจื๊อ จูซี ระหว่างปี 1130 ถึง 1200 ตอบด้วยลัทธิขงจื๊อใหม่ ปรัชญาว่าด้วยหลักการ หรือหลี่ และพลังชีวิต หรือชี่ ที่ไหลผ่านทุกสิ่ง

ตั้งแต่ปี 1313 ถึง 1905 การสอบจอหงวนทดสอบผู้สมัครด้วยคัมภีร์ทั้งสี่ พร้อมอรรถกถาของจูซี การสอบผ่านเป็นเส้นทางสู่อำนาจตลอดกว่าห้าศตวรรษ

พิธีแบบขงจื๊อไหว้บรรพบุรุษในโถงบรรพชนของทุกครอบครัว และศาลขงจื๊อตั้งอยู่ในทุกเมืองระดับอำเภอ

ลัทธิขงจื๊อกลายเป็นอุดมการณ์รัฐของราชวงศ์โชซอนในเกาหลีตั้งแต่ปี 1392 และหล่อหลอมญี่ปุ่นและเวียดนามอย่างลึกซึ้ง

ผู้อพยพชาวจีนนำศาลเจ้าเต๋าและศาลเจ้าพื้นบ้าน โถงบรรพชน และเทศกาลต่าง ๆ ไปทั่วเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ รวมทั้งประเทศไทย

ที่ภูเก็ต เทศกาลถือศีลกินผักทุกปีบูชาเก้าจักรพรรดิ ซึ่งเป็นธรรมเนียมที่ชาวจีนฮกเกี้ยนนำมาในคริสต์ศตวรรษที่ 19 ศาลเจ้าจีนตั้งอยู่ในเมืองทั่วประเทศไทย

หลังการสอบจอหงวนสิ้นสุดในปี 1905 และจักรวรรดิล่มในปี 1912 นักปฏิรูปโทษว่าประเพณีขงจื๊อทำให้จีนอ่อนแอ ในปี 1919 นักศึกษาขบวนการสี่พฤษภาคมเรียกร้องวิทยาศาสตร์และประชาธิปไตยแทน

ในการปฏิวัติวัฒนธรรม ระหว่างปี 1966 ถึง 1976 ศาสนสถานถูกทำลาย รวมทั้งสุสานขงจื๊อที่ชวีฟู่ และการปฏิบัติทางศาสนาถูกปราบปราม

ตั้งแต่ทศวรรษ 1980 ศาลเจ้าเต๋าและพิธีขงจื๊อฟื้นคืน และรัฐจีนกลับมาส่งเสริมขงจื๊อเป็นสัญลักษณ์ของวัฒนธรรมจีนอีกครั้ง

ขงจื๊อแสวงหาความกลมกลืนผ่านความสัมพันธ์ของมนุษย์และจารีต เหล่าจื๊อแสวงหาผ่านการกลับคืนสู่วิถีธรรมชาติ อารยธรรมจีนเก็บทั้งสองไว้ เหมือนหยินและหยาง

ตอนต่อไป: ศาสนาชินโต วิถีแห่งคามิของญี่ปุ่น ที่เติบโตจากการบูชาวิญญาณท้องถิ่นเป็นประเพณีของทั้งชาติ